Pagtaengan ni DEXTER MARIN FABITO

Palasin

2012-01-24T17:25:00.000-08:00

Sarita ni Dexter Marin Fabito
Naipablaak iti Tawid News Magasin

Insardengko ti kasadar ti gred wan a traysikelko iti sungadan ti garahe iti ampir ti balaymi iti amianan. Alistoak a dimsaag a kunam lan’ nag-emergency landing nga helikopter ti nagluganak. Sinapulko ti rumrummuar a ply ti akinsango a ligay. Adda nagnaan ti pannakairidirid ti kalbon a goma iti nasurok sangapulo a kilometro a sementado a dalan manipud ili. Kunak no naplat itay makabatogak idiay kamposanto ngem nag-reserve la gayam ti gasolinana. Tallo kilometro pay met ngarud ti kaadayona agingga ditoy balay.Kasla isem ti nakaabay iti balasang ti imbettakko ta saanak a naplatan a nagawid.

Itay laeng agsapa ti pannakadlawko ti rumrummuar a ply. Diak koman ipasada itay ta namnamaek a ma-blow out iti dalan. Awan met ngarud ti igatangko iti baro nga exterior a goma ta kalkalpas diay balasangmi, ni Zandra, a nagbayad iti matrikulana. Ngem masapul ni Drexler nga adina ti alawansna a mapan maki-quiz bee idiay Tuguegarao inton maminsan nga aldaw, isu a kapilitan nga inruarko ti traysikel. Mapanak koma mangibaga idi kalman ken ni Anti Itang iti iporsientuak ngem diak intuloy. Kasano met ngamin ket ipadpadamagna dagiti nakautang kenkuana. Napanunotko ti bumulod iti pondomi a traysikelan ngem adda met pay la utangko nga innem a gasut.

No namin-ano ngata a pinalabsan dagiti matak ti rumrummuar a ply itay nakapilaak iti terminalmi idiay ili, diak ammo. Kankantiawandak pay ketdin itay dagidiay kaduak a drayber. Adu ti kuartayo no mapankayo idiay Celine’s ngem awan igatangyo iti goma, kinunkunada uray ammoda a diak mapmapan iti pagiinuman iti rabii.

Uppaten ti pasaherok itay. Maysa nga estudiante a half-half ngem nabangag ti bosesna, maysa a baket a kasla aghepa gapu iti kaadu ti alahasna ngem kuripot met nga agplete, sa da Ronina ken Narlon a mayat ti gingginnantilda iti uneg ti sidecar. Nangurayak pay iti maysa. Lima ngamin a pasahero ti maipalubos a kaadu ti kargaenmi. Daytay agplete, a, alangan met a maibilang uray agsussuso nga ubing. Lugi negosion, a, g’iem.

Andarek koman ta mapankamin uray ta nasapa met pay. Kaadu ti maipaili iti kastoy a pasado alas nuebe iti bigat. Lalo ita ta kaaldawan ti piesta ti ili. Kinugtarak ti kick starter ngem saan a nagandar ta di met gayam naka-on ti ignition switch. Pinusiposko ti tulbek. ‘Andarek koma manen ngem isu met a sumungad ni Manong Teody. Ngem kunam lan’ agkotong a pulis iti alistona a nagbuelta idi mariparna a siak ti nakapila. Inayaban ni Johmar a kaubinganmi ngem inrasonna nga adda pay gatangenna.

Tinurongko ti igid ti kalsada sa pinasarunuan dagiti matak ti likudanna ken ti nakapila a dyip iti asideg. Adda innem a pasahero iti unegna a kunam lan agkokontesda nga agpaid.

Ket agpayso ti naglikawlikaw iti panunotko itay imbabawi ni Manong Teody ti umay aglugan. Inalun-onen ti kutit ti dyip. Mangigis ti isemko a nagsubli iti pilaan. Maymayat, a, no di aglugan kaniak. Uray pay ngata arkilaennak iti sangaribu, dita na!

Kalugaranmi ni Manong Teody. Nabaknangdan kunak ta dakkel ti balayda. Isuda la ti nakapatakder iti dos grados a balay ditoy barangaymi a Tarinay. Adda ngamin dagiti dua babbai nga annakna idiay abroad. Adda idiay Hawaii ni Jona nga inauna. Adda met ni Nexie iday Hongkong. Agpadada a nars. Saan a kayat dagitoy ti nagpaw-it idi agpagatang ni Manong Teody iti motorsiklo kas impangasna. Ammon ti sibubukel a Tarinay ti kinapangasna. No kasta a mapan gumatang iti mirienda dagiti pagubraenna, iruarna ti napuskol a kuartana, a kunam lan sapulna, sana lukiben a saggaysa uray sangagasut met la ti iruarna. Piman.

Is-iseman no kua dagiti maranaanna iti kantina. No adda ketdin agpapatang ket agsagsagpaw lattan sa intono kuan ket isun ti agbangka a kunam lan kalkalaingan. Agpapansin wenno agpalasin. Palasin ti awag dagiti dadduma kenkuana.Adda idi seminar ti Departamento ti Agrikultura iti gymnasium. Saan pay idi a nangrugi ti seminar idi napan simmagpaw ni Manong Teody wenno Palasin, kadagiti agpapatang a mangseminar. Agpangas ken agpalasin manen ti ammok idi ta in-inut a tinalawan dagiti lima a bangkaanna. Ti ellekkon!

Adda met estoria ni Manang Mariel nga akinkukua iti kantina. Kunana nga adda pay idi aldaw a namintallo a nagpabaria ni Palasin iti sangaribu. Ken adda pay kano idi igagatangna iti sardinas a sangaribu ti kuartana ket sinupalpalanen ti aglako. Nakaisem met la ni Manang Sharina a nakaimatang iti napasamak ta nakapangpangas ket sardinas met la ti sidaenda.

Bay-ak latta koman ti kinapangasna ngem di pulos malkab iti utekko daydi panangpabainna ken ni Rolando a kasinsinko. Iti pay met gymnasium ti barangay. Synchronized Barangay Assembly idi. Immatendarak uray tallo aldaw laeng ti surok ti sangapulo ket lima a tawenko. Sangapulo ket lima agpangato ngamin ti tawen ti miembro ti barangay assembly.Open forum idin. Nagbatayanna pay ketdi idin ti tugawna tapno laeng madlaw ni Kapitan Dilmer ti itaytayagna nga imana. Palasin a talaga! Idi pagunian ni kapitan, kinunana ketdin a nasalamaanna kano iti naminsan ni Rolando a nagtakaw iti mulada a mais.

(adda tuloyna)

BALES

2011-12-22T22:13:00.001-08:00

Ababa a sarita ni Dexter Marin Fabito

AD-ADDA nga inirutan ni Teody Guerrero ti putan ti Magnum 357 idinto a nakaturong dagiti kumilaw a matana iti balay ni Narlon Aguinaldo. Dina ikaskaso dagiti sumanengseng a lamok iti naglemmenganna iti likud dagiti naintar a santan iti igid ti nalipatanen ti politiko a kalsada.

Binulodna ti paltog ken ni Sebastian “Sabas” Manakep a kompadrena a taga-Pamplona. Gloc 9 ti kayat nga ipabulod ni kompadrena ngem kinaykayatna daytoy iggemna ita a panggudas ken ni Narlon a nangpaltog iti daydi buridekna nasuroken a makatawen ti napalabas. Nabiit pay idi a nagturpos daydi barona iti kinainhiniero.

Tallo aldawna idiay Pamplona. Awan pulos nangibagaanna, uray ni baketna, malaksid ken ni kasinginna, a mapan sadiay. Alas singko itay tumalaw sadiay. Aggingginnuyodanen ti lawag ken sipnget itay sumangpet ditoy lugarda. Pagsiyaatanna ta awan nakakita kenkuana. Agsublinto met la a dagus apaman a maisayangkatna ti planona tapno dida pagatapan. Ti ammoda latta ket adda isuna idiay Pamplona.

Madamdama pay, adda naanninawanna a tao. Nainayad ti pannagna daytoy. Agtaliaw-taliaw. Isu la ketdi ni Rolando! Apaman a nakaasideg ti tao iti ridaw imsiagen ti muser ti bala manipud iti silencer ti igam. Nakaibalesen!

Uray la nanablaag ti rikep ti ridaw a natumbaan ti napasag. Nagsiim-siim ni Teody iti aglawlaw. Awan tao. Tumalaw koman ngem isu met a mailukat ti ridaw. Napasarunuan iti napigsa a pukkaw. “Leodyyyyyyyyyyyy!” - 0

For Sale

2011-11-18T20:37:00.001-08:00

Variegated Arius Tree. Height 5 inches.

Kadagiti naayat nga agmulmula wenno aglandscape garden, gatangenyon daytoy, kakabsat. Napintas daytoy a ma-bonsai. i-PMdak iti Facebook Accountko.

PANAGARAMID ITI SABON TI NAGPUONANNA

2011-11-02T22:23:00.000-07:00

Da JOBERT MA. PACNIS ken DEXTER MARIN FABITO

Empleado idi ngem kinaykayatnan ti nagbukbukod. Ket saan a nagbabawi…

MAYSA nga electrical engineer (nagturpos iti Technological Institute of the Philippines idi 1991 ken nairuarna a dagus ti eksamen iti board), nagtrabaho ni Joni Aldrin E. Caluya ti Brgy. Zumuigi, Luna, Apayao a kas missionary social worker. Naidestino iti Kamaynilaan sa iti Siudad ti Baguio . Insursuroda kadagiti tattao ti panagaramid iti sabon.

Wen, sabon. Kasla saan sa man a maiparbeng iti inadal ni Joni, ania?

Ngem daytoy a tay-ak ti makuna a nagrubuatan ti kunana a makapneken a biagna. Ta no empleado laeng idi, isu itan ti boss ti bukodna a bagi.

Kastoy ti napasamak.

Kalpasan ti sangapulo a tawen ni Joni a kas missionary worker—ken idi ammona mainen a trabaho maipanggep iti panagaramid iti sabon, panagipakete ken panagilako, inkeddengnan ti naglusulos iti trabahona tapno sumrek metten itoy a tay-ak: ti panagaramid iti sabon. Ngem daytay naidumduma a sabon.

Nagawid ngarud iti ilina. Rinugianna a dagus ti nagsukisok kadagiti kayo ken lanut nga agkaiwara kadagiti kabambantayan iti ilida. Addada dagiti naduktalanna a nasamay nga anti-fungal, anti-bacteria ken anti-virus.

Idi mapneken kadagiti sukisokna, rinugiannan ti nagaramid iti sabon a rinamenanna kadagiti inadalna a lanlanut ken kayo yantangay eksperton itoy a negosio. Kabadangna ti kaingungotna, ni dati a Cecilia Idaman a nagturpos iti Bachelor of Science in Commerce, Major in Accounting.

Idi damo, marigatanda nga agassawa a mangilako iti produktoda. Nupay kasta, inanusanda ti nangipakaammo iti produktoda a Kojick Facial Soap kadagiti nadumaduma nga ili. In-inut, immadu ti order—saan laeng nga iti apayao—ngem pati kadagiti probinsia ti Cagayan ken Ilocos Norte. Ken uray pay iti ballasiw-taaw.

Maragsakan kadagiti maaw-awatna a komento kadagiti nakapadasen iti produktona. Pudno kano a makaikkat iti kuto ken makapalinis iti kudil. Sabali laeng dagiti nangipadas iti ayup; kangrunaan iti aso ken baboy, ket naagasan met ti sakit ti kudil dagitoy.

Iti Luna, nalatak ti estoria ti maysa a kosinero itipagbaludan a napaimbag ti sakitna iti kudil gapu iti panagaramatna iti Kojick. Dati, nakaabungot no kasta nga agluto iti kanen dagiti balud. Ken arig dimo makita ti kudilna ta naabbongan dagitoy gapu ta makaariek a kitkitaen. Ngem idi napadasnan ti Kojick, naawanen a namimpinsan. Nakapawad ken nakasando itan nga agpagnapagna ta napukaen daydi ibainna la unay a sakit ti kudilna.

Gapu iti idadakkel ti order, padpadakkelen ita ni Joni ti produksionna. Nakaaramid payen iti dadakkel nga urmaanna iti sabon. Ken kabarbaro a cutter wenno pagputed kadagiti sabon. Bukodna met a disenio ti mixer wenno pagkiwar kadagiti aramidenna a sabon.

Malaksid iti pamiliana, adda metten dua a regular a para Alana kadagiti makaagas a lanut ken kayo.

Simrek Pay iti Agrikultura

Adu pay ti taraken ni Joni a vermiworm. Aglaklako ita iti vermicast (puro a takki dagiti alinta) iti P250 ti sangakilo idinto a P15 laeng ti vermicompost (napaglaok a takki ken nagrupsa a bulbulong). Ti vermicast, malaksida ganagan, napaneknekan payen a napigsa a mangpaksiat kadagiti tungro iti pinagayan.

Ken aglaklako payen iti vermiworm. P4,000-P5,000 ti sangakilo.

Kastoy man ti simple a panangsiaganana tapno makaaramid iti vermicast:

Iti 5m x 2.5m x 1ft. a bed wenno array a nadataran iti semento, paglalaokenna dagitoy: apagkatlo a rugit ti ayup, apagkatlo a natadtad a bulbulong wenno garami ken apagkatlo a natadtad a bulong wenno pinuon ti saba. Sa ikabil ti sangakilo a vermiworm. Iti uneg ti makabulan, mabalinen iti agapit iti vermicompost.

Impakitana kadakami ti partuatna a paggiling (shredder) iti garami. Aglaon daytoy iti limapulo kilo iti kada karga.

Dagiti inna a vermiworm, agitlogda maminsan iti kada dua lawas. Lima nga alinta ti pagbalinan ti maysa nga itlog. Nalaka ngarud ti panagadu dagitoy. Kayatna a sawen, ad-adunto metten a vermicast ken vermicompost ti maparnuay. Ket kuarta daytan.

“Agaramidak pay iti ad-adu a bed tapno maguantaak ti adu a panagkasapulan iti vermicast ken vermicompost,” kinunana.

Adda pay naduktalanna a kayo a nasamay a katulongan dagiti adda parikutna iti kinalalakina—dagiti saanen nga agsaludo a kunada. Ilaklakona daytoy iti uppat a ribu a pesos ti sangakilo. Maysa a ganggannaet ti gimmatang iti sangapulo kilo kenkuana itay nabiit. I-tea-bag ken ikapsulana kano dagitoy. Adun ti nakapadas ket pudno kano a nasamay. Awan pay side effect-na. dakkel pay ti maitulongna iti panagbaba ti sugar level. Paganaygayenna (arigna nagbitaminaka) ti agaramat. Dalusanna ti barado nga urat a pakaigapuan ti atake iti puso. Ken nasamay pay a pangikkat iti ang-angin iti tian.

Kitkitaen pay ita ni Joni ti kinaepektibo ti napakersang ken napapino a vermiworm kas katulongan met laeng dagiti adda parikutda iti kinalalakida. Addadan dagiti kalugaranda a nangpadas ket kunada a nasamay.

Bayluscide Tree

Adu pay dagitipatubo ni Joni a bayluscide tree a naggapu pay iti sabali a pagilian. Ilaklakona daytoy iti P500 ti sangapuon. Iti isasarungkarmi kenkuana, kagatgatang ti 60 a kapuon. Yur-urayna manen dagiti inorderna pay iti sabali a pagilian a patubuenna a bukel.

Ania ngamin, aya, dagitoy a kayo ta kasta la unayen tinginana ti tunggal maysa?

Maus-usar daytoy a pangpaksiat kadagiti bisukol itipinagayan. Mangala laeng kadagiti bulong ket tadtaden nga iwaras daytoy iti kataltalonan a maysa pulgada ti kangato ti danumna. Mayaplay daytoy uray agtudtudo wenno agin-init. Umabot iti makalawas ti epektona.

Dakkel ngarud a katulongan saan laeng nga iti aglawlaw—ta saan a makaapekto iti nakaparsuaan—ken kasta met kadagiti mannalon. Saandan a madangran kadagiti kemikal a pagpasuyot. Nain-inut pay.

Adu pay ti patubo ni Joni nga apatot. Panggepna ti agaramidto iti noni juice a naglatak kadagiti napalpalabas a tawen.

Naipablaak iti Bannawag, Setiembre 19, 2011

HOME

AGTARAKENTAYO MAN MET ITI UDANG

2011-11-02T21:44:00.000-07:00

Da JOBERT MA. PACNIS ken DEXTER MARIN FABITO

Awan pay ti nagtaraken iti udang iti danum-tamnay iti probinsia ti apayao. Impadasna. Ket nagballigi…

NAPINTAS met a panguartaan ti panagtaraken iti udang.

Paneknekan daytoy ni Apo Ernesto P. Juan ti Brgy. Lappa, Luna, Apayao.

Naisema nadanonmi ni ‘Tang Erning iti pagtaenganda iti dayta a malem ti Marso 21 iti panangkuyog kadakami ni Engr. Joni Aldrin E. Caluya ti Brgy. Zumuigi, Luna, apayao. Kas kuna ni ‘Tang Erning, kapampanaw la unay dagiti opisial ti ili iti panangidaulo ni Mayor Betty C. Verzola a nangsaksi iti panangkalapna kadagiti udang a tinarakenna iti arsadanan ti bantay.

Kasta unay kano ti panangdayaw dagiti dimmar-ay iti pasken nga inawaganda iti Udang Festival kadagiti tarakenna. Naimas ken nasarangsang ti lasag dagiti udang. Napulada pay. Naiduma la unay ti nanamda.

Tapno mapaneknekanmi, nagkalap ni ‘Tang Erning iti sangakilo ket pinaramanannakami met. Kunam pay, nagkakamakamen ti tig-abmi.

Ania ti sikreto ni ‘Tang Erning iti naidumduma la unay a raman ti udangna a padpadakkelenna iti danum-tamnay?

Kas kunana, kaaduanna nga organiko ti pagpakanna. Mapan kano laeng a 25 porsiento ti komersial a pagpakan ti impakanna kadagiti tarakenna agingga a kinalapna dagitoy.

Kaaduanna a nalingta a bagas ti galiang, ‘tay higante nga aba nga espesialtida idiay Bikol Region a pagaramid iti bibingka, ti pagpakpakan ni ‘Tang Erning. Nayonanna iti nategteg a niog ken napapino a bisukol Taiwan wenno ‘tay kasursurontayo a glden kuhol.

Naduktalan ni ‘Tang Erning a nalaka a dumakkel dagiti udang a mapakan kadagiti organiko. Iti uneg ti lima a bulan, mabalinen ti agkalap. Gapu ta damona a serken ti kastoy, kadagiti 1,300 a post larvae (PL) a nangrugianna, mapan laeng a 900 dagiti nabiag. Naggapu ngamin dagitoy idiay Siudad ti Dagupan, Pangasinan. Nayeroplano isu a nangina ti kada PL.

Iti kadakkel ti nagbalinan dagiti udang, mapan laeng a 20-23 a bukel ti mangubkel iti sangakilo. Ilaklakona met iti P500 ti kada kilo. Nupay adu ti natay kadagiti semilia, naabrot met latta ni ‘Tang Erning ti nagastona ket adda pay dimket a para iti pamiliana.

Gapu ta adayo unay ti pagtaudan dagiti semilia, napanunot ni ‘Tang Erning nga agpatanor laengen kadagiti bukodna a semilia. Manamnama a dagitoy ti sumaruno a padakkelenna. Adun dagiti nakitami a semiliana.

Maysa pay kadagiti sekreto ni ‘Tang Erning ti panangisaganana iti pagtaraknanna. Sakbay a punnuenna iti danum (nga agtaud iti ubbog iti bantay) ti pagtaraknanna, basalanna daytoy iti vermicast, puro a takki dagiti alinta a bukodna a taraken. Palangtuen daytoy dagiti lumot a taraonto dagiti tarakenna. Nupay natural dagiti aerator nga us-usarenna, regular latta met ti panangsukatna iti danum ti piskeria tapno manamnama ti kinadalus daytoy.

Saan laeng nga udang ti taraken ni ‘Tang Erning. Rinibu met dagiti ikan a panggasios ken tilapiana. No ania ti kanen dagiti udang, isu met ti kanen dagitoy, kas iti udang, napardas met ti panagdakkel dagiti tilapia ken panggasios. Ilaklako ni ‘Tang Erning iti P120 ti tunggal kilo dagiti tilapiana; P150 met ti panggasios. Dakkel ti mapastrek ni ‘Tang Erning ditoy ta nasurok a sangakilo ti pagbalinan ti pagbalinan ti maysa sakbay nga ilakona.

Agtartaraken pay ni ‘Tang Erning iti baboy ken sabali laeng ti nalawa a kataltalonan iti abay dagiti piskeriana. Idinto nga aglawa iti 12 ektaria ti minulaanna iti 4,000 a niog nga iti uneg ti 5 agingga iti 6 a tawen, agbungadanton. Agtallo tawenen dagitoy.

Organiko pay a ganagan ti us-usaren ni ‘Tang Erning kadagiti pagayna. Paglalaokenna ti maysa kilo a vermicast, 4 litro a danum ken sangakilo a nalabaga nga asukar. Lutuenna daytoy sakbay a yaplikarna iti talon. Nagbaludbod dagiti pagayna nga inaplayanna itoy a pormula. Makabulan laengen, agpagapaston. Kasano a nastrek ni ‘Tang Erning ti panagtaraken iti udang?

Saan nga agpatpatingga ni ‘Tang Erning nga agpampanunot iti panangpabaknangna iti daga a nabakirna. Ket idi maammuanna nga adda maangay a seminar iti panagtaraken ti udang, saanen a nagpamayan a nagatendar. Napan pay idiay BFAR Aparri tapno laeng maadalna titeknolohia. Sinuportaran ti gobierno municipal ti ilida ket naysuat ti addang, a damo iti entero a probinsia no di man iti sibubukel a Cordillera Administrative Region, a panagtaraken iti udang iti danum-tamnay. Adda pangngadua idi ni ‘Tang Erning iti daytoy. Ngem kas nakunana, awan emt ngata ti dakesna no padasenna.

Ket nagballigi.

Naadal met ni ‘Tang Erning ti panagtaraken iti alinta iti seminar nga insayangkat ti local a gobierno ti Luna, iti pannakitinnulong ti ApayaoState College . Ni Dr. Herbert Imatung, Dean ti College of Agriculture ti kalinga State University , ti nanglektiur iti nasao a seminar.

Ita, di latta agpatpatingga ni ‘Tang Erning a mangpampanunot no kasano a mapasayaatna pay ti biagda a sangapamilia; iti kasta, maiturposto met laeng ti inaunaanda ti kursona a Forestry.

Ni dati nga Eleanor Olivas ti kaingungot ni ‘Tang Erning. Ni Oliver ti inaunaan a bungada; sumaruno ni Novel Mar, second year iti haiskul; buridek ni Ernesto Jr., Grade IV.

Naipablaak iti Bannawag

HOME

PANNAKAKARIBUYOMI DAGITI BISUKOL

2011-10-17T01:14:00.000-07:00

AGLAPLAPUSANAN a danum. Dayta ti gapuanan ti napigsa a tudo a nangrugi a naibuyat iti malem ti biernes, Oktubre 7, 2011, agingga iti malem ti sumuno nga aldaw. Saan ketdin a napigsa ti tudona iti sumuno nga aldaw agingga iti martes. Sa laeng nakalung-aw dagiti pagay iti huebes.

ITI DAYA NGA AMIANAN, ITI LAUD NGA AMIANAN KEN ITI AKINLAUD A DALAN A SUMREK ITI BARANGAYMI A NALAYUS

Napalalo manen ti wingiwing, sanamtek, ken panagkudkod ti ulo dagiti mannalon iti lugarmi (Balingit, Pamplona), kasta met iti kabangibang a barangay kas iti Nagattatan, ken iti dadduma a parte ti Bangan, Sanchez Mira. Timmaawen ti kataltalonanmi. Nagbalin a pannakapukpuklomi dagiti pagay ken pannakakaribuyomi dagiti bisukol ken pannakagakkami dagiti birabid.

ITI PANAGABBAT TI DANUM

Mapattapatta nga umabot iti 80 no di man 90 porsiento ti nalayus a pinagayan iti barangaymi.Kadagitoy a pagay ket kaaduanna ket nakadawan, apagdawa ken agbugbugi. Kaaw-awatanna ngarud a lugi manen dagiti pada a mannalon.

Arigna itakdangmon, maiyanud pay! Dayta ti kunkuna dagiti dadduma, ta ginuyod ti layus dagiti ginapasda a maibaut wenno mathresher koma iti sabado. Kadagiti met mabalinen a magapas, nababbabanto ti presioda gapu iti maris ti ladog a kimpet iti irik.

Nakas-ang ti napasamak. Ngem, ala, kasta ti biag dagiti mannalon. Gasanggasat! Ket sapay koma ta saanto a maigasanggasat dagiti inbati ti layus a maapitda kadagiti dadduma a negosiante iti irik a mananggundaway. Nababa ti panaggatangda wenno adda suitik ti kiloda.

PANGUARTAAN MET TI DI MAUS-USAR A PAPEL

2011-10-04T00:52:00.001-07:00

Kalpasan kadi ti pangaldawyo, Komari, pagpalpalpaam kadi ti agbuya iti telebision a nakailad iti sopa wenno butaka? Aysus, iti daytoy a rumigrigat latta ti panagbiag, Komari, agpanunotka ketdi iti nayon a pamastrekam. Kayatko a sawen, nupay agbuybuyaka iti “Wowowee” wenno “Eat Bulaga”, adda koma ob-obraen dagita imam. Kas iti dadduma a lallakay iti kailokuan a pagpalpalpaanda ti agaramid iti alat, baki, pagsagatan a kawayan, ken balingato. Wenno kas met iti dadduma nga inna a pagpalpalpaanda ti agkayas iti bulong ti niog nga aramiden ken ilakoda a kas kaykay wenno sagad.

Adu dagiti maaramidmo, Komari, ngem padasem man ti inaramid ‘toy dati a gelprenko – ta asawak itan, No kastan a malpaskami a mangan ken makainnawen wenno awanen ti ubraenna ken mairubbuatanna dagiti ubbingmi a mapan eskuela, iruarnan dagiti usarenna nga agaramid iti papel a flower vase wenno plorera: papel ken kartib.

Kastoy ti aramidem, Komari: Mangkartibka iti adu a papel a di maus-usar. Uno por tres pulgada ti rukod ti kada maysa a piraso. Kulpien iti paatiddog ti maysa a piraso. Kulpien manen iti tengnga ti umuna a nakakulpianna tapno agbalin a kuntirad. Kulpien manen dagiti agsumbangir a baba ti kuntirad tapno agbalin a tallo a kuntirad. Kulpien manen nga ipangato manipud iti tirad iti kanawan agingga iti tirad iti kanigid tapno agbalin a trianggulo. Kulpien manen manipud iti tirad iti ngato agingga iti tengga iti baba tapno agbalin a bassit a trianggulo. Agaramidka iti adu a trianggulo, Komari.

Makita nga iti maysa nga iking ti trianggulo ket adda dua nga abut. Adda met dua a kuntirad ti nakulpi a trianggulo. Ita, pagabayen ti dua a trianggulo sa isulbong ti dua a kuntirad ti maikatlo a trianggulo iti dua nga akintengga nga abut. Kasta a kasta agingga nga agtimbukel depende iti kayat a kalukmeg ti flower vase nga aramiden. Sulbongan iti dadduma pay a trianggulo tapno tumayag, Komari. Mabalin met nga ikkan iti dadduma a disenio (kitaen dagiti dadduma a ladawan). Ikkan iti napuskol a papel iti sirok ti flower vase. Barnisan inton malpas, Komari, tapno tumibker.

Presto! Addan flower vasemo a naaramid iti papel, Komari. Saan laeng a dayta ti mabalinmo nga aramiden, Komari. Mabalinmo pay ti agaramid iti pagidissuan iti selpon, wenno pagyanan iti bolpen, lapis, stapler wenno kartib. Mabalinmo nga ilako ti flower vase nga agtayag iti pito pulgada iti sangagasut a pisos wenno nasursurok. Di kad’ addan sangakilo a tilapia wenno kabalias, Komari. Ket no nagbuybuyaka la iti tv a nakatugaw, awan dayta a sidayo.

No kayatmo met ‘tay bukodmo a disenio ti marisna gumatangka iti spray paint nga usarem. Agduduma ti marisna no isu ti kayatmo. Apaman a bumaybayag masursuromton ti agaramid iti nadumaduma a porma ti flower vase. Ket wen, no makaaramidka iti agtayag iti innem a kadapan a flower vase a naaramid iti papel, amangan no mairamankanto iti Guiness Book of World Records, Komari.

Ala, wen, bay-amon dayta a Ginis. No makaaramidka iti pagsidsiddaawan dagiti makakita, madika pay? Ket gapu laeng dayta iti di maus-usar a papel! - 0

Naipablaak iti Bannawag idi Pebrero 22, 2010

HOME

NASUSSUSTANSIA TI NAPULBOS A BULONG TI MARUNGGAY

2011-10-04T00:37:00.000-07:00

Co-author: Evangeline M. Pagarigan

Kadawyan a no aglutotayon iti tinola wenno noodles wenno dinengdeng a nalaokan iti kuditdit wenno laplapayag ken nasagpawan iti tinuno a dalag, isunto metten ti panagalatayo iti bulong ti marunggay. Presko kunatayo ket adu ti maalatayo a bitamina. Ngem gayam, ad-adu ti maala a bitamina, protina, kalsium, iron, ken potassium iti naibilag a bulong ti marunggay. Kayatna ngarud a sawen nga ad-adda manen a lumukmeg ken sumalun-at dagiti agsidsida iti nalaokan iti naibilag ken napulbos a bulong ti marunggay.

Naammuanmi daytoy bayat ti idadar-aymi iti programa ti Departamento ti Edukasion ken Departamento ti Salun-at (DOH) a maawagan iti Synchronized Malunggay Based Recipe wenno pannakaidasar ken pannakapreserba iti marunggay (Moringa Oleifera). Naipatungpal daytoy kadagiti amin nga eskuela elementaria iti pagilian idi Marso 9, 2009 a pakaibilangan ti Balingit Elementary School iti barangaymi nga idauluan ni Ms. Mae Adelfa N. Telan, Principal I, a maysa met laeng kadagiti naglektiur maipanggep iti pannakaisagana ti marunggay.

Malagip nga idi 1997 aginnga iti 1998, inwayat ti Alternative Action for African Development (ACADA) ken ti Church World Service ti panagadal maipanggep iti kabaelan ti marunggay a mangikkat iti malnutrision kadagiti masikog ken agpaspasuso a babbai ken dagiti annakda iti abagatan a laud ti Senegal. Ditoy, natakuatanda a dimmagsen saan ketdi a limmag-an ken simmayaat ti salun-at dagiti ubbing. Napasubli met dagiti inna ti salun-atda manipud iti panagsagabada iti anemia ken dimmagsen dagiti ubbing a naiyanak ken immadu ti gatas dagiti agpaspasuso nga inna.

Natakuatan ngamin a mamimpat nga ad-adu ti maala a bitamina A iti kada gramo a presko a bulong ti marunggay ngem iti kada gramo a carrots. No naibilag, maminsangapulo nga ad-adu ti maala a bitamina A iti kada gramo a bulong ti marunggay ngem iti kada gramo a carrots. Mamimpat met nga ad-adu ti maala a kalsium iti kada gramo a presko a bulong ti marunggay ngem iti kada gramo ti gatas. Ket no naibilag ti marunggay, maminsangapulo ket piton nga ad-adu ti maala a bitamina A iti kada gramo a bulong ti marunggay ngem iti kada gramo ti gatas no naibilag. Maminpito met nga ad-adu ti maala a bitamina C iti kada gramo a presko a bulong ti marunggay.

Pagsayaatan pay ti naibilag a marunggay ket mabalin nga ikabil iti garapon isu a basbassit ti espasio a pagyananna. Nalaka laeng a maala no mausarmo ken saanen a kasapulan nga inka pay laeng agala iti puonna. Saanen a kasapulan pay nga agimurika. Mabalin pay nga aramiden ti napulbos a bulong ti marunggay a kas tsaa. Kinapudnona, maysa a negosiante a hapones ti nakadiskubre nga adu ti maagasan ti marunggay. Kinuna ni Mitsuo Shoji a ti tsaa a marunggay ken nabaknang iti antioxidants, amino acids, vitamins ken minerals. Kinunana pay nga adun ti mangaw-awag iti marunggay iti “miracle vegetable”.

Ngem kasano kadi ti panangisagana iti napulbos a bulong ti marunggay?

Ni Mrs. Manaoag T. Ojano, T2, ti nangilawlawag no kasano. Umuna, mangbilang iti lima a kalip-ak manipud iti uggot. Alaen dagiti bulong manipud iti maikanem agpababa. Ibitin dagitoy nga ibilag manipud iti alas otso agingga iti alas dies iti bigat. Dayta laeng nga oras ti nasayaat a panagibilag kadagiti bulong. Aramiden daytoy iti uneg ti agsasaruno a tallo nga aladaw. Alaen ken urnongen dagiti matnag. Ikirog daytoy nga awan mausar a manteka. Adawen inton kumersang dagiti bulong sa sagaten daytoy. Kalpasanna, pabaawan sa ikabil ti napulbos a bulong iti garapon sa kaluban. Mausar daytoy agingga iti innem a bulan uray saan a maikabil iti reprihedura. Pagsayaatan daytoy, ket maipakantayo a nagannak kadagiti ubbingtayo a madi iti bulong ti marunggay – ta saanda nga ammo a nalaokan gayam ti sidaenda iti marunggay.

Naammuanmi pay a ti kulang ti marunggay ket pagpalukneg iti karne a malauya.

Kalpasan ti lektiur, impakita dagiti mangisursuro ti panagaramid iti hot cake, mango shake ken sopas. Amin dagitoy ket nalaokan iti napulbos a bulong ti marunggay. Naglutoda pay iti balatong a nasagpawan iti tsitsaron a nalaokan iti marunggay. Amin dagitoy ken imparamanda kadagiti ubbing ken dagiti immataendar a nagannak.

Ama, ket inimasda!

Naipablaak iti Bannawag idi Abril 20, 2009

HOME

KASTOY TI AGPAADU ITI MANOK

2011-10-04T00:19:00.001-07:00

Ti panagganansia ti kangrunaan a panggep no apay nga agtarakenka iti manok (adu man wenno bassit ti tarakenmo). Ngem tapno matungpal dayta, masapul a marisutmo dagiti parikut a kas koma iti pannakatay dagiti taraken. Ta siempre, no ad-adu ti tarakenmo, ad-adu met laeng ti maganansiam. Padasem man ketdi daytoy padasmi.

PANAGPAPESSA

Kadawyan kadatayo nga adda tarakenna a manok, kangrunaanna kadagiti kamanokan wenno native, saantayo a problema ti panagpapessa wenno saanntayo a kasapulan ti incubator a pagpapessaan. Mayaramidantayo la ketdi iti baki dagiti upa, kustonan. Mapantayto la dissaagenen inton addan 20-21 nga aldawna a mangukop.

Ngem kastoy man ti aramidem: iti kanito a mapessaanen dagiti itlog, alaenen dagiti piek, namaga wenno saan pay dagiti dutdotda tapno mailisi dagitoy iti mabalin a pannakapis-it ida ti mangukop ken tapno di matinnag dagitoy iti daga manipud iti baki ta mabalin nga adda epekto no dadduma ti pannakatinnagada.

Ikabil dagiti piek iti kulongan a mayanatup ti kadakkelna iti bilang dagiti piek. Sukatan met laeng dagiti napessaan nga itlog. Saan a tumalaw ti mangulop no adda pay laeng ukopanna malaksid no immaboten iti nasursurok ngem dua nga aldaw dagiti piek iti baki ta dumsaag no kuan ti upa uray adda pay laeng di napessaan nga itlogna. Dagiti met piekna, tumapuakdanto lattan.

Ngem masapul a dimo liplipatan a kurkoran ti upa no dumsaag tapno di kumuttong. Saan ketdi a duolan iti bakina ta aglugit ngamin no kua iti pangukopanna. Nasaysayaat pay no feeds ti ipakanmo wenno ipupokmo samonto met laeng ruk-atan no maibusna ti kanenna tapno alisto a mapasublina ti kiredna.

Iti paliiwko, nabibiit nga agpaasawa ti upa no maisina a dagus dagiti piekna. Iti kasta, nabibiit met laeng a mangukop. Manen nga agitlog manen kalpasan ti makabulan wenno nakurkurang pay. Dagiti saan a sigud a naisina dagiti piekna a manok sadanto la agitlog no addan dua a bulan dagiti piekda wenno nasursurok pay. Pagsayaatan pay, naam-amo dagiti piek a maisina a dagus iti mangukop ken maipupok dagitoy. Siempre, kayattayo a naamo dagiti tarakentayo, saan kadi?

No kayatmo nga umadu dagiti manokmo, nasaysayaat ngarud nga isinam a dagus dagiti piek tapno maminduaka nga agpapessa iti itlog iti maysa a panaguukopan. Nabiit nga umadu. Kontarenta man. Ibagata lattan nga onse ti ipaukopmo iti maysa a mangukop ngem addanto maysa nga ibbong. Di kadi addan nasurok a beinte a piekmo iti maysa a mangukop iti nasurok a maysa a bulan (42 nga aldaw) wenno nasurok bassit a dua a bulan agingga a mangrugi manen nga agitlog. Ket no lima ti mangukop, di pay ketdi addan nasurok a sangagasut a piekmo iti nasurok a maysa a bulan no mapessaan amin dagitoy! Ngem no dimo isina a dagus dagiti piek a mapessaan ken maminsan laeng a pessaan ti aramidem, ibagata lattan a sangapulo ti pessaanna. Di sangapulo laeng ti piekmo iti maysa a mangukop iti nakurang a maysa a bulan wenno dua wenno tallo a bulan agingga a mangrugi manen nga agitlog. Ket no lima ti mangukop, di kad singkuenta laeng a piek.

TI MAGASTOS

Kasano ngarud ti magastos, kunam? Bassit laeng. Ibagata lattan a sangakilo a feeds ti maipakanmo iti upa (saan met nga inkapilitan). Dua

kilo met ti maipakanmo kadagiti piek agingga nga ibbatam ida. Di tallo a kilo agraman kanen ti upa. Ket no P24.00 ti maysa a kilo di kad P72.00. Sa Vetracin ken koriente, ibagata lattan a sangagasut ti gastom iti sangapulo a piek. Ti sangagasut a piek, sangaribu a pisos. Agparparang a sangapulo a pisos ti gastosmo iti kada piek. Ganansia: no ilakom dagiti piek (native, day old) mabalbalin met ngatan ti P20.00. di kad addan dua a ribum iti sangagasut a piek! Ket no Kabir wenno Sasso, ibagata lattan a P35.00 ti maysa. Di addan tallo ribu ket lima gasuten iti sangagasut a piek! Ikkatem ti sangaribu a gastos, adda pay nabati a dua ribu ket lima gasut. Napia la a balon dagiti ubbing a mapan iti eskuela.

TIPS ITI KULONGAN TI PIEK

Mabalin a chicken wire ti diding, basar wenno kalub tu kulongan dagiti piek. Tapno basbassit ti magasto, uray kawayan ti diding ken kalubna. Nasken ketdi a chicken wire ti basarna tapno a wan mabati a lugitda. Ti ngamin lugit a mabaddek dagiti piek ti pakaalaan iti gaddil dagiti dapanda. Ap-apan pay laeng ti kulongan iti papel no kappesa dagiti piek tapno ditoy nga ikabil ti kanenda.

Mabalinto nga ikkaten no addan lima nga aldaw dagiti piek. Ikkanto met idan iti pangananda a napisi a kawayan (adda met magatang a panganan ti piek) tapno di maibelleng ti kanenda. Umanayen ti 10 watts a bombilia a mangpabara kadakuada agingga nga agtubo ti dutdot ti payakda ken basbassit pay ti megastar a koriente. No nakatubon ti dutdot ti payakda ket kayatmo latta ida a silawan tapno manganda pay iti rabii, adda met magatang a 3 watts a bombilia.

Ne, an’a pay lat’ kueem, Kapid. Mapanmo kitaenen, a, no napessaan ketdin ‘ diay impaukopmo ket alaemon ta sukatam manen iti itlog tapno daras nga umadu dagiti manokmo! - 0

*Naipablaak iti Bannawag idi Agosto 29, 2005

HOME

AY, NAIMAS A TALAGA TI KAGGO!

2011-10-02T20:25:00.000-07:00

Dexter Marin Fabito ken Derick Marcel F. Yabes

MAYSA ti kaggo kadagiti pagaayat a taraon ti adu a taga-Cagayan. Kadawyan a mapalkang a matinep iti digo sa marekaduan iti asin, lasona ken laya. Maisagsagana pay a kas bugguong wenno torta. No saan, mailaok iti dinengdeng, miki wenno sopas.

Gagangay a maal-ala ti kaggo iti akin-amianan a paset ti probinsia ti Cagayan. Maysa a klase ti kabibi daytoy a sidaen nga agbibiag iti brackish water wenno salado (‘tay naap-apgad ngem iti danum-tamnay ngem di met kas kaapgad ti danum-baybay.) kuna dagiti agtartaraken iti kaggo a mabalin nga agbiag ti kaggo iti uppat agingga iti lima a tawen.

Kadawyan a dua ket gudua pulgada ngem adda dagiti nairepreport a dakdakkel pay ngem iti kadakkel dagiti kaggo. Addaanda iti napuskol a nagbukel (oval) nga ukis wenno kalub nga addaan iti sumagmamano a sagursor. Nasileng ken nalamuyot ti akin-uneg a paset ti ukis. Nabungkong dagiti babbai idinto a naak-akikid dagiti lallaki.

Masarakan dagiti kaggo kadagiti nalubo wenno kadaratan a paset ti sabangan iti asideg ti baybay a matinep iti danum wenno kadagiti pasetna a maabbatan no agugot wenno bumassit ti danum. Saan nga agbiag ti kaggo iti naad-adalem ngem lima a metro ti kaunegna a danum. Kadawyan a kadagiti kanipaan ti pagtalinaedanda gapu kadagiti lumot, nagrupsa wenno nalukneng a paset ti mula nga idanon ti layus iti ayanda ti kangrunaan a taraonda, agbiag ketdi uray no saan a kanipaan ken mabalin pay a taraknen (in captivity) babaen ti panangaramid iti assideg nga alad wenno screen.

Awan pay ti naan-anay a palawag no kasano ti panagadu dagiti kaggo ken no ania dagiti kasapulan iti aglawlaw tapno makapagitlogda. Adu ketdi dagiti agkunkuna a mairusat ti panagitlog wenno panagaduda iti panagtamnay ken panagapgad ti danum.

Mabukel ti ukis ti kaggo iti uneg ti 24 oras kalpasan ti pertilisasion. Mayakar-akar dagiti babassit pay a kaggongem no nataengandan, manmanon ti mayakar wenno makaakar pay. Pagaayat met a kanen dagiti lames, pasayan, rasa, billit ken atap a pato dagiti babassit pay a kaggo.

Nalabon ti makurimes a kaggo kadagiti asideg ti baybay a paset ti Pamplona, Abulug ken Aparri. Iti Pamplona, adda dagitay puesto nga aglako iti kaggo iti igid ti kalsada nasional a pakailaklakuan pay dagiti rasa ken ikan. Naikabil dagitoy iti nalaga a bulong ti nipa nga agduduma iti kadakkelna a pagbatayan ti presio depende ti kaadu ken kadakkelda.

Iti kaugot ti karayan ti kasayaatan a panagkurimes iti kaggo. Adda latta maala uray ania a bulan, uray matutudo. Isuna laeng ta ti kinalamiisna ti idian dagiti agala no panawen ti matutudo. Daddadakkel ketdi ti maala iti adalem ngem iti ababaw a paset ti karayan.

Agduduma ti wagas dagiti agkurimes iti kaggo. Adda dagitay karakarawaenda, adda met dagitay agusar iti kumpay a pagsawar. No addan lumanitok a nasaprud ti kumpay, ay, ket kaggo daytan! Ad-adu ketdi ti agusar iti sakada babaen ti panangibaddekda iti mapattapatta nga ayan dagiti kaggo.

Iti asideg dagiti nipa ti kaaduan a pakabirokan iti kaggo. Nakatangad dagitoy iti pitak iti kauneg a maysa agingga’t talloa pulgada.

Makaala agingga’t dua gasut a pedaso iti aramag dagiti nalaing nga agkurimes. Kaimas ti kaggo iti bulan ti Abril ken Mayo. Natabada kadagitoy a bulan.

Kas kuna dagiti aglaklako, agpaut ti kaggo iti makalawas manipud pannakaitakdangna. Maibalakad a saan a dandanuman wenno ikabil iti supot a plastic tapno saan a bumara ken malungnguop a pakatayan dagitoy. Pagtalinaeden dagitoy iti nairanta a pagyananda a naaramid iti bulong ti nipa. Saan pay nga ikainitan wenno ikabil iti napudot a lugar.

Malaksid iti pannakaaeamat ti kaggo a kas taraon, ti kalub daytoy ti maysa a paggapuan ti apog a maaramat iti mama abuklen ti gawed, apog ken bua. Iti pannakaisagana ti apog, maurnos dagiti kalub ti kaggo iti napagtutuon a napisi a nagango a kawayan sa mapuoran. Maar-aramat pay ti ukis ti kaggo a pagaramid kadagiti souvenir items.

Maipalagip pay a ti kalub ti kaggo ti maysa kadagiti kangrunaan a naaramat kadagiti pannakapempen dagiti kabiti iti pannakaipatakder dagiti simbaan ken dadduma pay a patakder idi panawen ti kastila. Kuna dagiti historiador nga adu ti napempen a kalub ti kaggo iti igid dagiti karayan ken uray kadagiti naugot a paset dagiti bagi ti danum nga inurdong dagidi nagkauna nga agindeg iti Tanap ti Cagayan tapno aramidenda nga apog.

Maysa ketdi kadagiti kangrunaan a pagpeggadan daytoy a nagbiag ti nalabes a pannakakalapda ket iti saan a matiptiped a prolusion. Ket noawan ti maisayangkat a wagas a pangrisut kadagitoy a parikut, addantola ketdi panawen a mapukaw dagiti kaggo iti Cagayan.

HOME

Dissuor ti Portabaga

2011-09-27T23:58:00.000-07:00

Iti naminsan nga ipapasiarmi iti Portabaga Falls iti Brgy. Portabaga, Santa Praxedes. Padasenyo met ti pumasiar, gagayyem. Adda swimming pool, cottage, function hall ken kuarto a pagturogan no kayatyo ti ag-overnight.

Siak iti abay ti dakkel a pako nga aw-awaganmi idiay Balingit (Pamlona, Cagayan) iti pusa-pusa.

Ti atayag a dissuor.Nalamiis ti danumna.

Swimming pool iti sakaanan ti dissuor. Adda para ubbing ken nataengan.

Dagiti cottage.

Siak ken dagiti mangisursuro iti Balingit Elementary School.

HOME

Kasla addak idiay Batanes

2011-09-21T23:34:00.000-07:00

Daytoy man ti ladawak a kasla maysa nga Ivatan. Panagriknak idi ket kasla addaak idiay Batanes. Ania ket koman a gayad ti isemko no pudno a makapasiarak idiay Batanes.

HOME

MAKAULAW TI ANGOT TI NAMAGA NGA ASUK A BINATOK TI GURRUOD

2010-02-04T23:36:00.000-08:00

Maikalima a Gunggona
Abuan-Valdez Awards for Iluko Literature (AVAIL)
Esponsor, Dir. Baldovino Ab. Valdez

i ulaw

inartapanen ti maruam ken di agnakem a dulluog parasipis ti danum
agulser ti tiklis iti pasugnod kabsat ni pandaca pygmea
idinto a maulaw bagis ti masakbayan iti ipas ti sabidong.

ii angot

misuotan ti angin ti panes nga aruyot ti Payatas a tikkab dagiti barong
pikarenna asug bituka dagiti dulpet. kidemanda lattan giteb ni diarrhea
ta piman limsot ni Mabini a tedda ni tuyo iti umis-isem a bolsa.

iii namaga

nagrikki ti paraangan ti bunton a kinalbo dagiti butiog nga alingo
agkurno ti matalimudaw a puon ti balitok a merienda ni saluyot
idinto a mawaw iti linnaaw ti tubo a dalan ti nakartib a bagas.

iv asuk

sullatan ti ubing a buteg ti nangisit nga agong ti uttot dagiti balay
ti plastik ken kemikal, impierno a kaingin ken tambutso ti higante a tuwato
agrarek met ti anges dagiti nakatanggaya nga ima iti pay-od kabsat ni pag-ong.

v batok

naimatangam kaki a lua ti Candaba, Calumpit ken Dampalit
agtungtunglab ti masakbayan suli ti Paniqui, San Miguel, ken Carranglan
idinto nga agkukurrot dagiti gumawgawawa a kuton ti evacuation center.

vi gurruod

marba ti tambor iti kada umagek nga atis iti baet dagiti biblia ken koran
singaen ti pukkaw dagiti nabartek a botelia ti ulimek subo da silaw, adigi ken subual
matitileng met ti agad-adal ken mangopisina a bolpen iti ungor ganggannaet a makinaria.

vii
a, no di latta aglupos ni Ari Sukir ken dagiti pasurotna agsublinto ti puli ni Marce.HOME

AGBALLAAK MET KOMA

2010-01-20T21:03:00.000-08:00

katawaanda dagiti murseng
ken atitiddog a kuko
nga agkaraykay iti rugit
iti sidiran natayag a pasdek
ken iti sango ti munisipio. . .

Naipablaak iti Bannawag Magasin idi Disiembre 08, 2008

Kitaen ti tuloy daytoy a daniw iti kuarto ti daniw iti kanawan.HOME

TI MILAGRO A MANAGAN DEXTER

2009-05-18T00:07:00.001-07:00

Dexter Marin Fabito ken Jonathan Ibale

No masabatmo ni Dexter Eduarte, 29, ti Bidduang, Pamplona, Cagayan, iti dalan wenno makitam nga aglanglangoy iti baybay wenno karayan, kudkodem la ketdi ti teltelmo samo kunaen: Kasano koma? Agtagtagainepak?

Saanka nga agtagtagainep. Agpayso ti nakitam, Kabsat.

Dexterity. Kinalaing iti ima ti kayat a sawen dayta a balikas. Ket nupay awan pulos kanawan nga imana ken nasurok la bassit a lima pulgada ti kaatiddog ti kanigidna nga awan ramayna, saan a problema kenkuana. Idi simmangpeten ti nakemna idi ubing, nga ammonan a kasta dagiti imana, immulanan iti panunotna a saan isuna a sabali kadagiti kapatadana. Pinagandarna ti utekna tapno maaramidna met dagiti kabaelan dagiti padana nga ubbing. Kinapudnona, kinunana kadakami idi kaumanmi a makasangit idi dagiti maestrana iti elementaria gapu ta kabaelanna ti agsurat babaen ti sakana – a napimpintas pay ngem iti surat dagiti dadduma a kaklasena.

Iti panagdakkel ni Dexter, immadu dagiti nakasidsiddaaw a kabaelanna. Ammona payen ti agbisikleta. Kabaelanna a sakayan ti naka-stand a bisikleta uray awan mangasistir kenkuana. Kinapudnona nakitami pay idi iti barangaymi a Balingit a nakabisikleta nga adda sanganayon a bulo iti kanawan nga abagana. Asideg ti paskua idi ken baro isunan.

Ad-adda la ket ngarud ti siddaawmi idi imbagana nga apanda kano pay dumaydayo iti kaarrubada a barangay a makigapas. Agtugaw iti daga sana ipiten ti kumpay iti kanawan a sakana sa ti met kanigid a sakana ti pagipitna iti pinuon ti pagay. Kinapudnona, makais-isem kano no kasta a buybuyaen dagiti kaduada a makigapas ta adu no kua ti magapasda kada Tata Federico F. Eduarte ken Nana Estrelita Ojano Eduarte a dadakkelna, ken kakabsatna. Isu ti maikalima kadakuada a pito nga agkakabsat. Saan met ngaminen a ti aggapas ti ubraen dagiti kakaduada ta maayatanda metten a mangbuya kenkuana.

Kinapudnona, pinabuyaannakami ni Dexter idi uminumkami iti balayda. Beer ti ginatang ni kayongna, ni Juvenal Bautista, ta dina met kayat ti coke – a naawatanmi met. Ammomi nga adda rasonna. Simrek iti balayda. Addan igpil ti kanigid nag imana a monobloc a tugaw idi rumuar. Sa manen nangala iti baso ken pitsel. Lukatanmi koman ti bote ngem siakon kinunana. Inipitna ti bote iti kanawan a sakana sana kinagat a linukib daytoy. Apagbiitna la a linuktan dagiti tallo a bote. Isuna pay ti nagikarga iti uneg ti pitsel nga adda yelona. Kargaanmi koman dagiti baso ngem siakon kinunana. Inipitna manen iti kanawan a sakana ti ima ti pitsel sa kinargaanna dagiti baso. Sinimpana ti kallugongna kalpasanna. Pirminsan ti siddaawyo, inyisemna. Nagtungtung-edkam’ lattan ta agpayso ti kinunana.

Ad-adda manen ti siddaawmi idi inipitna ti nakasupot a kornik sana linukatan babaen dagiti ngipenna. Kalpasanna, karkargaannan ti ngiwatna iti kornik. Ket siempre, no makaisubo iti kornik kabaelanna met ti uminum iti baso nga adda iiggamanna. Ipitenna met laeng iti sakana.

Urayla dimmakkel dagiti matak idi ipiten ti kanawan a sakana ti imparabaw ni kayongna a lima a pisos iti ababa a lamisaan. Nasiputak la unay ti panangipuruakna iti kanigid nga imana a dagus met nga inipit daytoy.

Napaisem ni Nana Eduarte a nanang ni Dexter idi damagenmi no kasano ti panagdigosna. “Ay, kunayo no parikutmi ni Dexter, annakko? Saan. Isuna pay ketdi, a, ti ad-adda a katulonganmi iti balay ngem dagiti kakabsatna. Isu pay ti para luto. Labaanna dagiti murengna. Ammona nga ipamuspusan ti kayatna nga aramiden.”

Wen nga agpayso, aya, ta dagiti sakana ti pannakaimana.

Sipapannakkel ni Dexter a nagipakaammo kadakami a nalaing kano nga agala iti kaggo iti karayan ken karibuyo iti baybay. Kasla met laeng karibuyo ti kaggo ngem addada nalamuyot a banag iti kalub daytoy. Gapu ta pannakaimana dagiti sakana saanen a bumatok. Ipitenna lattan kadagiti sakana sana ikarga iti pagikkanna nga iket a nakaigalut iti siketna. Nalaing pay nga agipakat ken agsangat iti sellem. Pagala iti rasa ti sellem.

Maysa pay isuna a para ayuma iti iket iti daklisan iti lugarda. No kasta a sumurot iti taw isu ti para karas iti barangay. Ipitenna ti napisi a sangalawas a kawayan ket paabbatanna ti barangay. Makipagguyod pay iti daklis. Nakaigalut ti sakote iti siketna.

Saanmi a nadanonan ni Dexter iti balayda iti kabigatan ti maikadua nga aldaw a kinunami a panagkikitami. Saankami ngamin a nakapan iti maikadua a panagkikitami ta adda importante a napananmi. Ammomi lattan a dimi mauray idi nabayagkamin bassit iti taengda. Nalagipmi ngamin ti kinunana idi damomi nga interbiuen: adun dagiti nangin-interbiu kaniak ngem awan met ipakitada a gapuananda. Adda pay idi pasken a nakaayabak a nagpabuya. Inpakitak amin a kabaelak ngem awan man la a pulos ti intedda kaniak. Kasla inabalbalaydak. No saan la a ni kayong ti kaduayo, diak ammo no nagpakitaak kadakayo. Adda sanaang kadagiti balikas ni Dexter.

Saankami a nakauni. Adda puntona. Ket Maawatanmi. Adda asi kadagiti matami a mangkitkita kenkuana. Naalami met laeng ti riknami. Saan a ti pisikalmo ti kayatmi a maipakita, kinunami, no di ket dagiti kabaelam ken ti kinatibker ti pakinakemmo. Ipaspasindayagdaka, kinunami. Maysaka nga inspirasion. Ammom, adu dagiti kumpleto ngem maumada iti panagbiagda.
Immisem.

Ket wen, pudno ‘tay kunada a natay laeng ti awan remediona. Adda pamuspusan ti amin a banag a kayattayo a maaramid. Maaramidtayo ti kayattayo a ditay agdepende iti sabali Agtalektayo laeng iti bagitayo ken kangrunaanna iti Namarsua. - 0HOME

Viva Hotbabe Anna Leah Javier, maysa kadagiti sangaili iti LIGA ng mga Barangay Night iti Tubong Festival ti Pamplona, Cagayan

2009-04-28T23:23:00.000-07:00

Nabara a sinangaili dagiti Pamplonenios ni Viva Hotbabe Anna Leah Javier iti idadar-ayna iti rabii ti LIGA ng mga Barangay iti Tubong Festival ti nasao nga ili. Nangrugi idi Abril 25, 2009 ti piesta ken aggibus inton Abril 30. Sinagutan ti sexy star dagiti agbuybuya iti uneg ti kabarbaro a gymnasium iti nasam-it a dua a kanta. Naawis ti sexy star babaen ken ni Hon. Mayor Baby Aline Vargas Alfonso ti Abulug, Cagayan.
Naisangsangayan pay a sangaili da Hon. Vicente Pagurayan, LIGA Provincial President, Province of Cagayan, Hon. Baby Aline Vargas Alfonso, Mayor ti Abulug, Cagayan ken Hon. Jimmy Siriban, LIGA President, Aparri Chapter.

Adda iti kakanawanan ti autor.

Small World

2008-10-30T23:25:00.000-07:00

Kitaem a talaga ti kinabassit ti lubong! Mayat ti patugawko iti traysikelko iti sikigan ti JVLP Shell ditoy Sanchez Mira idi agsardeng ti GMW iti nasao a gasolinaan. Rimmuar dita dagiti dua a nalaing a mannurat iti Ilokos Norte. Da ma'am Ely Madarang Raquel ken ma'am Rosario Bingayen. Nagturongda iti Dumlao Drug Store a kaabay ti gasolinaan.
Diakon nagbayag ket sinurotkon ida. Ania pay, nabara a kinnablaaw ken linnamano ti napasamak - ta kasta ti ugali dagiti mannurat nga Ilokano uray sadino a disso ti pagsisinnabtanda. Adda latta iti pusoda ti nasinged a pannakikinnabsatan ken pannakipagayam. Dayta nga ugali ti saanto pulos a malapsi iti pusoda.
"Apay nga addaka ditoy?" sinaludsodda. "Ket tagaditoyak, ma'am, insungbatko."
Mapanda kano idiay Tumauini, Isabela.
Nupay, nabiit ti panagkikitami, umanayen daydiay a mangparagsak iti pusomi, nga iti di napakpakadaan a kanito ket nakitak manen dagiti idolok a mannurat.
Agbiag ti Literatura Ilokana. Agbiagtayo nga Ilokano!

Pagpalpalpaan

2008-10-06T23:35:00.000-07:00

Gapgapuk idiay Nagtupacan, Pamplona, Cagayan, nga immatendar iti LIGA Session (FYI: saanak a kapitan, Kapid) ta siak ti imbaon ni kapitanmi ta napan ngamin isuna idiay Tuguegarao.

Wen, pagpalpalpaan kunak ta karugrugi pay laeng itay ti session ket addan mirienda a naidasar. Arig di pay naipak-ol ni LIGA Chapter President Leticia F. Echenique ti maso iti panag-adjourned ti session, agay-ayamuomen dagiti naidasar a pangaldaw!

No kasano ti kabussog ti panunotmi kasta met ti tianmi, kapid.

Agyamankami ken ni Apo Kapitan Claudio Rodriguez ti Barangay Nagtupacan.

(Masarakan ti Barangay Nagtupacan iti amiananen ti Barangay Cabaggan. Agarup nakurang a tallo kilometro manipud iti National Highway iti nagbaetan ti San Juan ken Allasitan. No maisar-ongka sadiay, mapadasam la ketdi ti lumasat iti hanging bridge a pangtannawagam iti nalawa a karayan a sumalpot iti nadalus a baybay! Ket kunaem iti unegmo, nga ulitemto manen ti sumarungkar.)

Adu pay koma ti maibagak maipanggep iti nasao a barangay nge nakapalpaak metten, kapid!

KAILAN?

2008-07-07T00:14:00.000-07:00

Ni EvimRose Viloria
Nagattatan, Pamplona, Cagayan

Labis akong nasaktan
Naghihirap ang kalooban
Hanggang kailan matatapos
Labis na kahirapan?

Dibdib ay naninikip
Puro na lang pasakit
Hanggang kailan magtitiis
Tinig ko’y kailan maririnig?

Tinig ko kaya’y may makakarinig
Pagsusumamo ko kaya’y may maaantig
Ligaya’y kailan makakamit
Araw kailan masisilip?

Luhaan ang paningin
Sa labis na pagdaramdam
Kailan makakamtan
Hinahangad kong kalayaan?

TI MAKUNAMI

2008-01-30T22:48:00.000-08:00

Ni Dexter Marin Fabito

Rumigat a rumigat ti panagbiag dagiti agpaspasada nangnangruna dagiti traysikelan gapu iti agtultuloy nga ingingina ti gasolina. No bilang agrollback man bassit laeng. Dakdakkelto manen ti ipanginada.
Numan pay kasta a narigat ti masapulan, saan a nagbalin dayta a paratignay ken ni Mr. FERDINAND SADORNAS ti Bangan, Sanchez Mira, Cagayan tapno dina isubli ti nabirokanna a natinnagko a walletko. Numan pay maysa laeng a traysikel boy nagari iti pusona ti asi ken konsensia. Napalaus ti yamanko ta maysa a nakristianuan ti panagpuspusona ti nakapidut ta nagsubli met laeng a kompleto ti walletko. Nagsubli met laeng ti Drivers Licenseko, orihinal nga OR ken CR ti motor, Press ID ken nasurok a sangaribu a kuarta ken dadduma pay a papeles. Wen, dakkel bassit a gatad ken aldaw ti palabsen tapno maisublik dagita ngem gapu iti nadalus a puso ni Mr. Sadornas saanen a nasken a pakaringgorak.
Maysa manen daytoy a dayaw ti sibubukel a Sanchez Mira ken ti SMTODA (Sanchez Mira Tricycle Operators and Drivers Association) ken ti Barangay Bangan gapu iti inaramid ni Mr. Sadornas. Maysa met isuna a nangipaneknek iti kinadalus ti panagpuspuso dagiti traysikelan a kas kada Mark Ifurung ken Samuel Villa a nangisubli iti napidutda a dakkel a gatad a kukua ti Planeta Mannalon Motors iti Langagan, Sanchez Mira. Ni Jake Balungaya iti panangisublina iti nabatik a selponko iti traysikelna idi napan a tawen. Kasta met ni Apo Crisanto (diakon malagip ti apelyidona) a nangisubli iti nabati iti traysikelna a selpon ni Raquelito Cenal, mannurat iti Bannawag. Sapay koma ta no bilang addanto programa ti SMTODA ket mairaman dagitoy naagapad a mapadayawan. Ammok a saan a gapu iti pannakaidaydayawda ti rason no apay nga insublida dagiti napidutda no di ket gapu iti kinasayaat ti panagpuspusoda. Ngem rumbeng laeng nga umawatda iti pammadayaw ta maysada met a bannuar.
Wen, nawaya koma nga innalana ti kuarta sa imbatina lattan iti kalsada ti walletko tapno dakkel ti posibilidadna a maisubli kaniak dagiti papeles. Nasuroken a sangakaban a bagas ti magatangna ngem saanna nga inaramid. Anian ti kinaimbag ti panagpuspusona ni Mr. Sadornas! Maysa isuna a bannuar. Agbiagka, Apo!

Ladawan iti Gumil Convention sadiay Currimao, Ilocos Norte

2007-06-29T22:40:00.002-07:00

Ay-ayam

2007-06-29T22:05:00.000-07:00

Kinudkodko, Gayyem, ti di met nagatel a tenggedko idi agpagatang 'toy barok iti ay-ayamna.

Ha ha. Daytoy ketdin ti pagatangna!

Ket no diak payen masukatan 'diay sidecar ti motorko a kamkamaten ti aggatang iti bote, landok ken plastik!